Za początek istnienia polskiej floty przyjmuje się 15 września 1463 roku, kiedy to podczas wojny trzynastoletniej okręty kaperskie floty gdańsko-elbląskiej pokonały Krzyżaków w bitwie na Zalewie Wiślanym. Koniec wojny z zakonem krzyżackim oraz warunki pokoju toruńskiego z 1466 roku umożliwiły Polsce dłuższą obecność na morzu i budowę jednej z największych flot w regionie bałtyckim.

Niestety, mimo korzystnego wyniku wojny, Kazimierz Jagiellończyk, w zamian za udział gdańskiej floty, przyznał miastu tzw. Wielki Przywilej, który dał Gdańskowi daleko idącą autonomię. Miało to negatywny wpływ nie tylko na budowę nowej floty, ale także na handel i związane z nim korzyści.

Decyzja króla spowodowała zanik floty kaperskiej i handlowej aż do zmiany władcy, kiedy to Zygmunt I Stary w 1517 roku ogłosił pobór do floty. Pomimo rozwiązania floty już w 1522 roku, zdążyła ona wziąć udział w dwóch wojnach. Pierwszą z nich była wojna litewsko-moskiewska (1512–1522), podczas której polskie okręty blokowały wschodni Bałtyk i uniemożliwiały dostawy do Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. Drugim konfliktem była wojna z Krzyżakami (1519–1521), gdzie zadaniem floty była blokada Królewca.

Prawdziwy przełom nastąpił za panowania Zygmunta II Augusta. W 1561 roku król ogłosił zaciąg do floty, ponieważ narastało ryzyko konfliktu ze Szwecją i Moskwą o Inflanty. W ciągu zaledwie sześciu lat flota liczyła już 30 okrętów, co pozwalało skutecznie blokować szlaki handlowe do Narwy i wspierać działania wojenne.

Kamieniem milowym stał się rok 1568, kiedy sejm powołał do życia Komisję Morską – pierwszą taką instytucję w Polsce i jedną z pierwszych w Europie. Na jej czele stanęli urzędnicy koronni i znawcy polityki morskiej: Jan Kostka oraz Kasper Geshaw.

Pierwsze zawodowe siły morskie zaczęły działać od 1570 roku. Od tego czasu dowódcy okrętów otrzymywali wytyczne i byli rozliczani z wykonania zadań przez wyżej wymienionych urzędników. Komisja Morska opracowała również pierwszy w historii Polski regulamin służby okrętowej i nadzorowała budowę nowych jednostek.

Niestety, już rok później flota królewska otrzymała potężny cios od strony Danii. Duńczycy uznali działania polskiej floty kaperskiej za akt korsarstwa i postanowili ją zniszczyć. W lipcu tego roku osiem duńskich okrętów wpłynęło do Zatoki Gdańskiej i w pobliżu Helu zatopiło dwa polskie okręty próbujące wycofać się na wody przybrzeżne. Następnie Duńczycy skierowali się ku Zatoce Puckiej, gdzie po bitwie zdobyli aż 13 naszych okrętów oraz 5 jednostek wcześniej zdobytych przez Polaków. Zniszczone i odholowane do Kopenhagi okręty uszczupliły nasz arsenał o połowę. Już miesiąc później Duńczycy ponowili atak, jednak tym razem udało się ukryć flotę w porcie gdańskim. Dania zażądała wydania polskich okrętów, lecz Gdańszczanie odmówili, co doprowadziło do morskiej blokady i strat w postaci 50 statków handlowych.

Na te wydarzenia nie zdążył jeszcze specjalnie zaprojektowany galeon Smok. Mimo że został zwodowany w czerwcu, nie był gotowy do służby. Śmierć Zygmunta II Augusta spowodowała kolejny rozpad floty. Choć dokończono budowę wcześniej zakontraktowanych okrętów, nie zamówiono nowych. Istniejące jednostki wzięły udział w konflikcie Rzeczypospolitej z Gdańskiem w latach 1576–1577.

Na koniec tej części warto wspomnieć o najciekawszych okrętach Rzeczypospolitej oraz wyjaśnić, czym była flota kaperska.

W dużym uproszczeniu flota kaperska to grupa uzbrojonych statków handlowych zajmująca się napadaniem na inne jednostki i ich rabunkiem, a także przejmowaniem statków i ich późniejszą sprzedażą. Jednym z pierwszych tzw. „strażników morza” – określenia używanego przez królewską dyplomację – był gdański szyper Matthias Scharping, dowodzący statkiem Greife (Gryf). Nie tylko bezrobotni szyprowie i marynarze zgłaszali się na służbę. Przykładem może być gdański armator i kupiec Paul Glasow, który posiadał udziały w co najmniej 23 okrętach kaperskich.

Z powodu kłopotów, jakie działalność kaprów sprowadzała na Gdańsk, w 1567 roku przebazowano okręty do Pucka. Konflikt o kaprów między królem a Gdańskiem eskalował w nocy z 18 na 19 czerwca 1568 roku, kiedy to kaprowie napadli na kaszubskich chłopów. Za ten incydent 11 osób zostało skazanych na śmierć.

Choć umowa między szyprami a królem zakładała służbę i podział łupów (dziesiąta część trafiała do skarbca), formalny status floty kaperskiej określono dopiero po ogłoszeniu 28 artykułów sporządzonych przez Komisję Morską.

W tym okresie Polska użytkowała dwa szczególnie znaczące okręty. Pierwszym był Peter von Danzig, zbudowany przed 1462 rokiem w La Rochelle we Francji. Do Gdańska dotarł latem 1462 roku, uszkodzony przez uderzenie pioruna. Ze względu na brak środków, został przejęty przez miasto. Wziął udział w wojnie trzynastoletniej jako okręt kaperski, odgrywając kluczową rolę. Wcześniej, jako jednostka Hanzy, walczył z Anglią. Ze względu na swoje rozmiary (45,40 m długości kadłuba, 43,12 m długości pokładu, 12,20 m szerokości i 800 ton ładowności) oraz uzbrojenie (bombardy, hakownice, broń ręczna) budził podziw nie tylko na Bałtyku, ale i na Morzu Północnym oraz Kanale La Manche.

Wiosną 1473 roku u wybrzeży Anglii zdobył florencką galerę San Andre, płynącą pod burgundzką banderą, z ładunkiem ałunu, sukna, futer, kosztowności i obrazem Sąd Ostateczny. Historia zatoczyła koło – Peter von Danzig zakończył służbę w 1475 roku, trafiony przez piorun w pobliżu La Rochelle.

Drugim istotnym statkiem był galeon Smok, znany też jako „galeon Zygmunta Augusta” – pierwszy okręt wojenny zbudowany z przeznaczeniem dla polskiej floty. Stępkę położono 21 czerwca 1570 roku, a już 14 czerwca 1571 roku nastąpiło wodowanie. Projekt nadzorował sam król oraz Komisja Morska. Za budowę odpowiadał sprowadzony z Florencji mistrz Domenico Zaviazello oraz jego pomocnik Giacomo Salvadore. Prace prowadzono w Elblągu pod nadzorem Jana Bąkowskiego z Komisji Morskiej.

15 marca 1572 roku Bąkowski rozliczył rachunki z budowy. Działa były już zamówione, lecz ich montaż przerwała śmierć króla. Dalszy los jednostki nie jest do końca znany – według Jerzego Pertka i XVI-wiecznych relacji mieszkańców Elbląga, galeon miał się wycofać w górę rzeki, gdzie załoga zrąbała maszty, a między 1584 a 1588 rokiem okręt miał zostać rozebrany.

Dwa okręty pomocnicze, zbudowane wraz ze Smokiem, służyły do 1572 roku. Nazwa galeonu jest domniemana i pochodzi od kształtu galionu (rzeźby na dziobie) przedstawiającego smoczą głowę. Do budowy użyto drewna dębowego (szkielet), klonowego i sosnowego (poszycie). Spoiny wypełniano włóknem konopnym, a całość smołowano na gorąco, zużywając 36 beczek smoły.Rozmiar jednostki robił wrażenie miał bowiem 33,75m długości, 9m szerokości, 3 pokłady, wyporność 400-600ton, początkowo miał mieć 4, a po przebudowie 3 maszty. Uzbrojony w około 40 dział w tym:

• burtowa: , 14 kwaterszlang 2,5- funtowych
• artyleria główna 12 feldszlang 8- funtowych
• działa pościgowe, dziobowe: 2 notszlangi 16-funtowe
• działa rejtaredowe, rufowe: 2 kartauny 25-funtowe
• artyleria pokładowa, burtowa: 6 folgerzy 9-funtowych
• artyleria flankująca: 4 kwaterszlangi 2,5-funtowe, 8 folgerzy 1- i 2-funtowych.
  Załoga okrętu liczyła ok. 350 ludzi, w tym 240 piechoty morskiej uzbrojonej w hakownice, arkebuzy i muszkiety.
• artyleria główna, burtowa: 12 feldszlang 8- funtowych, 14 kwaterszlang 2,5-funtowych
• działa pościgowe, dziobowe: 2 notszlangi 16-funtowe
• działa rejtaredowe, rufowe: 2 kartauny 25-funtowe
• artyleria pokładowa, burtowa: 6 folgerzy 9-funtowych
• artyleria flankująca: 4 kwaterszlangi 2,5-funtowe, 8 folgerzy 1- i 2-funtowych
  

• Bibliografia
  
• Pertek Jerzy: “Polacy na morzach i oceanach. Tom 1”, Poznań 1981, ISBN 83-210-0141-6.
  
• Polska Jagiellonów 100 lat Marynarki Wojennej
  https://100latmw.wp.mil.pl/pl/articleshistoria-k/2017-04-128-polska-jagiellonow/
  
• Rzeczpospolita na morzu: polska marynarka wojenna
  https://polona.pl/public-collections/collection/30fcef63-cd1b-4983-a958-ff4b08f2861c
  
• Możejko, Beata (2020). Peter von Danzig: Historia wielkiej karaweli, 1462-1475 . Leiden: BRILL. ISBN 978-90-04-40844-9.
  
• Encyklopedia Gdańska
  https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=FLOTA_KAPERSKA_(KR%C3%93LEWSKA)
• https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=PETER_VON_DANZIG,_karawela